موسیقی ایران زمین

پيدايش كلمه رديف در موسيقي ايران:

تا قبل از آقا ميرزا عبدالله فراهاني فرزند آقا علي اكبر فراهاني واژه ي  رديف در موسيقي سنتي ايران وجود نداشت. نغمات موسيقي ايراني به صورت مقامي بود (اين مقال به بحث مفصلي نياز دارد.) و گاهاٌ گوشه ها به صورت پراكنده در بعضي از نقاط ايران در بين اهل موسيقي رايج بود.

به نظر اينجانب آقا ميرزا عبدلله در بين نوابغ موسيقي ايراني( شيدا- وزيري- صبا- مرتضي محجوبي و ...) در صدر قرار دارد. دليل آنهم اينكه ايشان اين نغمات پراكنده و مقامي را به شكلي كه گفته خواهد شد به صورت موسيقي امروزي ايران تدوين نمود. البته نبايد از نظر دور داشت كه ايشان آنچه را از اساتيد خود آموخته بود تدوين نمود و اينطور نيست كه هر آنچه از نغمات و گوشه ها در زمان ايشان بوده ايشان مي دانسته بلكه ايشان دانش موسيقايي خود را به شكل هفت دستگاه اصلي به نام هاي شور، سه گاه، چهارگاه، همايون، ماهور، نوا، راست پنجگاه و پنج دستگاه فرعي( آواز، بيات، نغمه) به نامهاي ابوعطا، افشاري، دشتي، بيات ترك(بيات زند)، بيات اصفهان تدوين كرد.

چگونگي جاي گيري گوشه ها در اين دستگاه ها خود مطلب مهمي است. البته بعداز ايشان هم موسيقيداناني گوشه ها و ملودي هايي را وارد همين دستگاههاي موسيقي آقاميرزا عبدالله وارد نمودند از جمله استاد ابوالحسن صبا تعدادي گوشه از جمله ديلمان، اميري، و.... را وارد اين دستگاهها نمودند. البته به نظر اينجانب آنچه را آقا ميرزا عبدالله تدوين نمود ناقص است براي نمونه ايشان فقط سه گوشه در مايه ي افشاري گفته اند كه مهمترين گوشه هاي افشاري از جمله قرائي، عراق، مثنوي، جامه دران و.. درافشاري ايشان جايي ندارند. دليل آنهم اينكه يا ايشان اين گوشه ها را نمي دانسته اند ( كه اين مسئله عيب نيست همه چيز را همگان دانند و نه يك نفر)  و يا فراموش نموده اند كه اين مسئله دور از ذهن است به اين دليل كه ايشان سالها آموخته هاي خود را تدريس مي كرده اند. يك بار فراموشي نه چند دهه فراموشي در تدريس.

به نقل از استاد سيد ابراهيم حسيني

دستگاه نوا

به روايت ميرزا عبدالله يكي از هفت دستگاه اصلي موسيقي ايراني است.تونيك آن درجه چهارم از تونيك شور است يعني چنانچه دستگاه شور را از سل اجرا نماييم نت دو تونيك نوا مي شود.بدون تغيير فواصل دستگاه شور و فقط با تغيير تونيك به درجه ي چهارم دستگاه نوا پديد مي آيد . دستگاه نوا عرفان است ، لازم به گفتن است كه بدانيم عرفان ريشه در مذهب ندارد بلكه از حدود 4 تا 6 هزار قبل عرفان از هند به ساير نقاط دنياي آن زمان و اكنون راه پيدا كرد.در دستگاه نوا آرامش عجيبي حاكم است به نظر مي رسد هر كس هر نوع هيجاني داشته باشد چه هيجان غم افزا چه هيجانات شادي آور ، با شنيدن دستگاه نوا به حالت طبيعي و اوليه رواني دست پيدا مي كند.

تعدادي از گوشه هاي اين دستگاه در دستگاههاي ديگر هم وجود دارد و حتي حالتشان با هم يكي است مانند گوشه عراق كه در آواز افشاري هم نواخته مي شود ، براي نخستين بار استاد محمود كريمي كه يكي از مفاخر بزرگ آواز موسيقي ايران است گوشه سازي (نغمه) در نوا را به حالت آوازي در آوردند و مي توان گفت مبتكر برگرداندن گوشه هاي سازي به آوازي ايشان بودند.

تعدادي از گوشه هاي نوا مخصوص نوا است مانند مجسلي(majosli)،عشيران(ashiran)،گوشت(gavesht) ،نهفت،گردانيه.

براي خوانندگان آواز ايراني گرفتن پرده هاي درست نوا بسيار مشكل است ، ولي براي نوازندگان اين مشكل كمتر وجود دارد ، به خاطر همين مشكل و ريزه كاري ها و ظرايف و دقايقي كه در اين دستگاه است كمتر خواننده اي سعي در اجراي دستگاه نوا دارد.

مي توان گفت شنيدن اين دستگاه براي عموم مردم هم چندان مورد پسند نيست (آن را بايد دستگاه خاصي ناميد) . اهل موسيقي و عرفانند كه بنشينند،بشنوند،بنوازند و لذت روحي چند برابر ببرند.

به نقل از استاد ابراهيم حسيني

                         چهار مضراب حجاز(شور) از ساخته های استاد رضا شفیعیان

دستگاه ماهور

يكي از هفت دستكاه اصلي به روايت ميرزا عبدالله ميباشد كه فواصل آن با گام بزرگ ( ماژور) موسيقي معروف به كلاسيك يكي است ، البته اين فواصل تا گوشه شكسته يكي است و از گوشه شكسته بايد علامات عرضي وارد دستگاه ماهور كنيم تا بتوانيم گوشه هاي مختلف اين دستگاه را اجرا نماييم ، گوشه ي دلكش دستگاه ماهور چنان با گوشه شهناز شور نزديك است كه گاهي اوقاات براي موسيقي دانها تشخيص آنها مشكل است . جمله معروفي مرحوم تاج اصفهاني دارند كه مي فرمايند :

دلكشي خوانديم كه شهناز نشود

پس مي شود از گوشه دلكش ماهور به دستگاه شور رفت و گوشه هاي بعد از شهناز شور مانند قرچه ، حسيني ، عزال و ..... را اجرا نمود . همچنين گوشه هاي مختلف راك هم با دستگاه چهارگاه و هم با آواز بيات اصفهان تشابهاتي دارد . اين دستگاه كاملاٌ مفرح و نشاط آور مي باشد ، هم گوشه هاي آوازي آن با نشاط است و هم گوشه هاي غير آوازي آن . از نظر تعداد گوشه ها ، دستگاه ماهور بيشترين گوشه ها را دارا مي باشد . البته به رغم تعدادي از موسيقي دانها كه دستگاه شور را وسيع ترين دستگاه از نظر تعداد گوشه مي دانند بايد توجه داشت كه دستگاه شور و ملحقات آن كه شامل آوازهاي دشتي ، افشاري ، بيات ترك و ابوعطا است وسيع ترين مي باشد ولي خود دستگاه شور به تنهايي وسيع ترين دستگاه ايراني نيست .

كلنل وزيري موسيقي دان برجسته دهه هاي اخير معتقد بودند كه دستگاه راست پنج گاه از ملحقات دستگاه ماهور مي توند باشد . دلايل ايشان مجالي در اين نوشتار ندارد چون بحث مفصلي را در پي دارد از حوصله اينن نوشتار خارج است .

به نقل از استاد ابراهيم حسيني

بحثي پيرامون آوازها و ملحقات دستگاه شور و دستگاه همايون :

جناب ميرزا عبدالله بر اساس فواصل موجود دستگاه شور و با تغيير نت شاهد اين دستگاه ،‌4 آواز ابوعطا،ترك،افشاري و دشتي و با تغيير نت شاهد همايون آواز اصفهان را تدوين نمود .

آواز ابوعطا نت شاهد و حتي محسوس آن درجه دوم شور قرار مي گيرد كه اين درجه دوم شور حتماً داراي علامت ربع پرده است . حالت ابوعطا در بعضي مواقع از درآمد به دستگاه نوا نزديك مي شود ، نمي شود گفت ابوعطا آوازي است حزن آور اما رگه هايي از حزن هم در آن ديده مي شود . گوشه سيخي (sayakhi) و به ويژه سيخي ضربي داراي هيجاني است كه شنونده را سخت تحت تاثير قرار مي دهد . اين هيجان اميدواري را در انسان بيشتر مي كند . گوشه حجاز ابوعطا قرابتي با آواز دشتي دارد . همچنين با اين قرابت باعزال و نهفت نوا هم پديدار ميگردد. گوشه چهارباغ آن داراي پند و اندرز است همچنين اگر به صورت ضربي اجرا گردد نشاط و فرح انگيزي را در انسان نمودار مي سازد .

آواز بيات ترك  حالت ويژه اي را نمي شود در اين آواز بيان نمود تنها مي توان گفت بيات ترك ، بيات ترك است . به نظر اين جانب چنانچه آواز ترك را از ملحقات ماهور بدانيم درست تر مي باشد تا از ملحقات شور . چندين سال قبل اين موضوع را اينجانب براي هنرجويان سنتور خود با ذكر دليل كافي ابراز داشتم اما از بازگو كردن آن در مجامع خودداري نمودم تا اينكه استاد حاتم عسگري هم در برنامه ي آموزش خود كه از راديو فرهنگ برنامه نيستان پخش مي شود هم چنين نظريه اي را ابراز داشتند ، از اين به بعد بود كه اينجانب هم نظريه خود را در مورد آواز بيات ترك در مجامع ابراز داشتم . نت شاهد يا به عبارتي بهتر تونيك آن درجه سوم شور است . گوشه هاي مشتركي با دستگاه ماهور دارد ، از جمله : فيلي ، شكسته ، خسرواني ، همچنين از آواز بيات ترك به راحتي مي شود به گوشه ي عراق افشاري مد گردي كرد .مثنوي ترك از مثنوي هاي رايج در بين مردم عادي مي باشد .

آواز افشاري  ديگر آواز از ملحقات شور است كه جناب ميرزا عبدالله چنين فرموده اند . شاهد يا تونيك آن درجه ي چهارم شور است . ناله و فغان در اين آواز به ويژه در درآمد و جامه دران به خوبي احساس مي شود . اما به گوشه ي عراق كه مي رسد ، انقلابي ديگر در آواز پديد مي آورد . عراق هشدار است ، عراق فرياد است ، عراق نهيب است . اتفاقاٌ چنانچه گوشه عراق را با شروع گوشه نهيب كه در دستگاه نوا است اجرا نماييم تاثير و زيبايي دو چندان پيدا مي كند . رحاب ( رهاوي ) و تخت طاقديس در آن كاملاٌ به دستگاه نوا نزديك مي شود . اصلاٌ بايد گفت افشاري از ملحقات دستگاه نواست . تونيك هر دو يكي است ، درجه چهارم شور .

مثنوي آن كه به مثنوي پيچ معروف است بسار زيبا و در عين حال بسيار مشكل . اهل طريقت مثنوي مولوي را بيشتر در گوشه مثنوي افشاري مي خوانند .

آواز دشتي چهارمين آوازي را كه جناب ميرزا عبدالله از ملحقات دستگاه شور قرار دادند آواز دشتي است . به ظاهر آواز دشتي غمگين است ، تعدادي از گوشه هاي آن از جمله غم انگيز ، دشتستاني مؤيد اين نظر است اما شادترين رنگ ها و چهار مضراب ها و تصنيف ها و همچنين تصنيف هاي حماسي در اين آواز است . عدم درك صحيح ما از دشتي آن را غمگين جلوه مي دهد . گوشه كوچه باغي آن آواز باباشمل ها و قلندر ها در تهران قديم بوده كه حتي اين گوشه به صورت ضرب المثل هم درآمده . سرود وطني اي ايران تصنيف از خون جوانان وطن لاله دميده مؤيد حماسي بودن اين آواز هم هست . قدما يعني در ايران قديم رديف فقط مجموعه يك سري آواز ها كه با شعر توام بوده نبوده است بلكه چهار مضراب و اصولاٌ قطعات ضربي هم جزئي از رديف موسيقي ملي به حساب مآمده . حافظ مي فرمايد :

مغني نواي طرب ساز كن                             به قول و غزل قصه آغاز كن

كه منظور از قول قطعه ضربي به خصوص فرمي از آن كه امروز به نام چهار مضراب ناميده مي شود مي باشد . با اين نگرش شادترين قول ها ( فرم ضربي رديف ) در آواز دشتي است . در آواز دشتي چند برابر همه دستگاهها رنگهاي شاد را موسيقي دانهاي از 200 سال قبل تا امروز ساخته اند .

به نقل از استاد ابراهيم حسيني

                                         دستگاه چهارگاه

طبق نظر ميرزا عبدالله چهارگاه يكي از هفت دستگاه اصلي رديف موسيقي ايران است. چهارگاه دستگاهي است منحصر به فرد از اين نظر كه مي توان گفت روح فرهنگ ايراني در چهارگاه متجلي است .

از آنجا كه ايرانيان باستان مردماني بودند سخت كوش در زندگي و اين سخت كوشي و عدم راحت طلبي در تمام شئونات زندگي آنها رسوخ پيدا كرده بود روح سلحشوري و جنگاوري با دشمن از ويژگي هاي ايرانيان باستان بوده . موسيقي اين حالات در چهارگاه متجلي است. گوشه هاي درآمد،حصار،رجز(ارجوزه) مؤيد اين نظر است كه گوشه هايي هستند كاملا حماسي اما در كنار اين خصلت عشق هم در اين دستگاه جاي پايي دارد . گوشه ي زابل تمنايي است از عاشق به معشوق و گوشه ي منصوري شايد گلايه ي عاشق است از معشوق .  به هر جهت روح ايراني در دستگاه چهارگاه كاملا هويدا است .

 من به جرات ميگويم اگر كسي ايران را ميخواهد بشناسد بايد موسيقي آن و به خصوص دستگاه چهارگاه را بشناسد . از نظر تئوري و علمي هم هرگاه درجات دوم و ششم گام بزرگ ( ماهور ) ربع پرده كم شود ماهور به چهارگاه تغيير ملودي ميدهد . درجات تونيك آنها يكي است و جالب اين كه چهارگاه هم مانند ماهور از دو دانگ مساوي و يك پرده ميان دانگ تشكيل شده است .

دو (2/1 پرده) سي (4/5 پرده) (كرن) لا(4/3 پرده) سل (1 پرده) فا (2/1 پرده) مي (4/5 پرده) (كرن)ر ) ۳/۴پرده) دو

                 دانگ دوم                    ميان دانگ                     دانگ اول

بعضي از گوشه هاي دستگاه ماهور‌( راك ها ) حالت چهارگاه را در ابتداي ملودي خود تداعي مي كنند . موسيقي دان هاي قديم معتقد بودند كه گرفتن پرده هاي نوا ،‌راست پنجگاه و چهارگاه براي خوانندگان مشكل است صحيح هم مي باشد چون دستگاه چهارگاه نزديكي ملوديك به دستگاه سه گاه دارد و گوشه هاي آنها در بيشتر موارد اسامي مشترك دارند مانند: زابل،مويه،مخالف،هدي،پهلوي،رجز،حصار .

به نقل از استاد ارجمندم ابراهيم حسيني

با توجه به درخواست چند تن از شما دوستان عزيز مبني بر اينكه يك بيوگرافي از استاد حسيني بنويسم ، امروز بعد از مدت ها وقت كردم تا به قول خودم وفا كنم ، البته بايد عرض كنم من هرگز نمي توانم توانايي ها و نبوغ استاد حسيني را در امر سنتور نوازي و سنتور سازي شرح دهم و اميدوارم هر يك از شما دوستان عزيز يك روز از نزديك ايشان را زيارت كرده و خود از محضر اين استاد  گرانقدربهره بگیريد.

          استاد ابراهيم حسيني چالشتري متولد شهريور 1334 است وي از سال 1350 كار نوازندگي سنتور را شروع كرد حدود 5/2 سال در فرهنگ و هنر اصفهان تعليم نوازندگي ديد و از سال 1379 الي 1368 به مدت 11 سال از محضر استاد رضا شفيعيان بهره گرفت .

         وي صاحب تاليفات و كتابي راجع به موسيقي دهكردي و ايل بختياري مي باشد و هم اكنون مشغول تدوين رديف مدوني براي سنتور با حدود 470 گوشه ي غير تكراري است . گفتني است استاد تبحر خاصي در ساختن ساز سنتور دارد و به جرات مي توان گفت نوازنگي ايشان در ايران بي نظير و سازهاي ايشان در ايران كم نظير است وي به مدت 6 سال سابقه آموزگاري نيز دارد و هم اكنون ساكن شهركرد مي باشد .

          براي ايشان و همه اساتيد موسيقي ايراني توفيق روز افزون را از خداي منان خواستاريم.

دیروز غم بزرگی جامعه موسیقی را فرا گرفت . استاد علی تجویدی از بین ما رفت . این غم بزرگ را به همه اهل موسیقی تسلیت عرض می کنم .

                             دستگاه سه گاه

قبل از پرداختن به كيفيت و چگونگي دستگاه سه گاه لازم است يادآوري مختصري در باب كلمه گاه و پيشوند آن كه از يك شروع و به پنج ختم مي شود بنماييم .

به نظر مي رسد در موسيقي قذيم ايران گاه مفهوم ويژه اي داشته امروزهم گوشه اي به نام دوگاه در بيات ترك همچنين دستگاههاي سه گاه ، چهارگاه ، راست پنج گاه و همين طور گوشه پنجگاه كه در دستگاه راست پنج گاه است موجود مي باشد . استنباط اهل موسيقي بر اين است كه چون اين گاهها از دو تا پنج در موسيقي امروزي ايران است حتماً مقام يك گاه آن در موسيقي قديم وجود داشته چون ما هر چه را شروع به شمارش مي كنيم از يك شروع مي كنيم نه از دو .

راجع به اين موضوع مرحوم مرتضي حنانه در كتاب گام هاي گمشده توضيح فراواني ابراز داشته اند  . حال به بررسي دستگاه سه گاه مي پردازيم . از نظر تئوري اين دستگاه را مي توان از روي دستگاه شور بوجود آورد ، به اين ترتيب كه هرگاه درجه پنجم دستگاه شور را ربع پرده (4/1 پرده ) كم كنيم  و تونيك را درجه دوم شور قرار دهيم دستگاه شور به سه گاه انتقال مي يابد .اين حالت به وسيله محور چنين مي شود ( چنانچه تونيك دستگاه شور را نت سل قرار دهيم . )

SOL(۱پرده)FA(۱پرده)(بمل) ME(۱/۲پرده)RE (۱ پرده)DO (1 پرده)(بمل)SI (۳/۴ پرده)(كرن)LA ۳/۴ پرده) SOL

SOL (۱پرده)FA (۱پرده)  (بمل) ME( ۳/۴پرده)(كرن)RE  (۳/۴ پرده)DO  (۱پرده) (بمل)SI (۳/۴ پرده) (كرن)LA

چنانچه از محور نوشته شده پيداست در دستگاه سه گاه فاصله نيم پرده وجود ندارد و همينطور دستگاه سه گاه به اصطلاح موسيقي دانها روي ربع پرده بسته مي شود يعني اينكه تونيك آن داراي علامت ربع پرده است و اين علامت به واسطه ي آن است كه تونيك سه گاه چون درجه دوم دستگاه شور است و اين درجه حتماً داراي علامت ربع پرده است و تونيك دستگاه  سه گاه قرار مي گيرد . خصوصيات اين دستگاه چنين است : داراي حزن و اندوه و همچنين در گوشه رجز حالتي حماسي به خود مي گيرد كه اين گوشه را معمولاً از اشعار شاهنامه انتخاب مي كنند از گوشه زابل اين دستگاه به راحتي مي توان به آواز افشاري و گوشه شهناز شور انتقال پيدا نمود . گوشه هاي اين دستگاه و چهارگاه اغلب مشترك بوده و حال و هواي يكساني دارند با اين تفاوت كه حالات حماسي چهارگاه و حالات حزن و اندوه سه گاه در ملودي ها كاملاً پيداست .

به نقل از استاد ابراهيم حسيني

                                        دستگاه همايون 

يكي از هفت دستگاه اصلي موسيقي ايراني به روايت ميرزا عبدالله است . حالت عرفاني ويژه اي دارد . صلابت ، قدرت ، تفكر ، پند و اندرز و خلاصه ويژگي هاي يك انسان كامل در دستگاه همايون نهفته است . به نظر اينجانب روح موسيقي ايراني در دستگاه همايون است . بداهه نوازي كه اولين اصل موسيقي ايراني است در درآمدهاي اين دستگاه به خوبي قابل اجرا ست و نوازنده ي توانا و آگاه به موسيقي رديف و همچنين با تكنيك مي تواند به مدت زمان طولاني در درامدهاي دستگاه همايون بداهه نوازي كند بدون آنكه ملودي تكراري در نوازندگي او پيدا شود . بعضي از گوشه هاي محلي موسيقي نواحي ايران وارد اين دستگاه شده از جمله گوشه بختياري و گوشه دزفولي .

بعضي از نوازندگان كه به نظر اينجانب شايستگي لازم جهت تاثير گذاري مثبت بر هنرجويان موسيقي را ندارند ابراز مي دارند كه فواصل موسيقي ايران قديم غير از اكنون است . اين موضوع بحثي را مي طلبد كه در اين نوشته مجال آن نيست و نتيجه مي گيرند كه فواصل دستگاه همايون در قديم با فواصي امروز يكسان نبوده . بدعتي غلط است كه شايد در نوشتاري ديگر به غلط بودن آن از نظر علمي پرداخته شود .

چنانجه دستگاه همايون را از نت سل بنوازيم فواصل آن با زباني كه هنرجوي تازه رديف نواز آن را درك كند چنين است .

SOL (1 پرده) FA (1 پرده)  (بمل) ME( )  2/1 پرده)RE   (1 پرده)DO  (2/1 پرده) (بكار)SI  (4/5 پرده) (كرن)LA )4/3 پرده)  SOL  

اين آقايان فواصل را اينگونه تعيين مي كنند .

SOL (1 پرده) FA (1 پرده)  (بمل) ME( )  2/1 پرده)RE   (1 پرده)DO  (4/3 پرده) (كرن)SI  (1 پرده) (كرن)LA )4/3 پرده)  SOL 

چنانچه مشاهده مي شود اختلاف در درجه سوم ( نت سي ) است كه فاصله ي دوم 4/5 و فاصله سوم 2/1 پرده مي باشد . حال آقايان فاصله دوم را 1 پرده و فاصله سوم را 4/3 پرده مي دانند . سوال اين است : با اين فاصله چه فرقي است ميان همايون و مخالف سه گاه از mi)  كرن)؟  كه گوشه مخالف آن با همين فواصل اجرا مي شود . ملودي ارائه شده با فواصل گفته شده آقايان تحقيقا" مخالف سه گاه است كه در دستگاه همايون نواخته مي شود . شنيدن ساز نوازندگان محلي پيش كسوت مؤيد نظريه همايون اولي است نه دومي .

بيات اصفهان به روايت ميرزا عبدالله آواز دستگاه همايون است كه شاهد آن درجه چهارم همايون مي شود ( مثال : همايون سل – اصفهان دو ).

نكته اي كه در دستگاه همايون بسيار جالب است اين كه دستگاه همايون را با دو تونيك پشت سر هم مي توان اجرا كرد. با اين تفاوت كه درجه سوم زير تونيك آن تغيير مي كند  . چنانچه فاصله دوم زير تونيك را 2/1 پرده فرض كنيم تونيك، درجه دوم زير تونيك است و چنانچه فاصله دوم زير تونيك را 4/3 پرده فرض كنيم تونيك همايون هماني است كه تونيك شور است.

 ( نت شروع هر گام يا مايه را تونيك مي گويند.)

SOL (1 پرده) FA (1 پرده)  (بمل) ME( )  2/1 پرده)RE   (1 پرده)DO  (2/1 پرده) (بكار)SI  (4/5 پرده) (كرن)LA )4/3 پرده)  SOL

SOL (1 پرده) FA (1 پرده)  (بمل) ME( 2/1 پرده)RE   (1 پرده)DO  (2/1 پرده) (بكار)SI  (4/5 پرده) (كرن)LA )4/3 پرده)  SOL (1 پرده) FA (تونيك) ( 2/1 پرده) (بكار) ME

SOL (1 پرده) FA (1 پرده)  (بمل) ME( 2/1 پرده)RE   (1 پرده)DO  (2/1 پرده) (بكار)SI  (4/5 پرده) (كرن)LA )4/3 پرده) (تونيك)  SOL (1 پرده) FA ( 2/1 پرده) (كرن) ME

حالات اصفهان غم است اما غم عشق و غم فراق . غمي كه بسيار شيرين است . بعضي از موسيقي دانان گوشه شوشتري را يك آواز مستقل در دستگاه همايون مي دانند اما اكثريت موسيقي دانان شوشتري را يك گوشه در اين دستگاه مي دانند .

به نقل از استاد بزرگوارم سید ابراهیم حسینی

فرامرز پایور و محمد رضا شجریان(1358) سبک و شیوه استاد پایور را از دو بعد می توان بررسی کرد: اول از بعد سنتورنوازی ایشان و دوم از بعد آهنگسازی. نحوه سنتورنوازی پایور، سبک جدیدی است که کمی هم رنگ و لعاب سبک حبیب سماعی را به خود گرفته است و آن هم به دلیل تعلیمات استاد صبا بوده است. البته استاد صبا در نوازندگی سنتور مهارت و چیره دستی حبیب را نداشت ولی توانست از نظر اطلاعات پایه ای و شناخت ردیف موسیقی کمکهای شایانی به استاد پایور بنماید. سبک نوازندگی استاد پایور از همان ابتدا ( به استناد آثار باقیمانده از آن زمان) تا به حال، تقریبا" ثابت مانده است. بدون تردید با گذشت زمان بر مهارت و چابکی نوازندگی اش افزوده شده است ولی سبک کلی وی ثابت بوده است. چابکی و سرعت مضرابهای وی و در عین حال شمرده بودن ریزهایش (چنانکه معروف است که میگویند" در عین سرعت می توان تعداد ریزهایش را شمرد!")، ویژگی خاص نوازندگی اوست. دقت بالای استاد پایور چنان است که به ندرت دیده شده که نتی را به اشتباه اجرا کند. نگهداری و تنظیم صحیح وزن قطعات در اجراهایش همیشه مورد توجه بوده است. سر ضربها (آکسان ها) را به طور دقیق اجرا می کند و سرعت و تمپو قطعه تا پایان به خوبی حفظ می شود. استفاده از درابهای زیبا و در عین حال مشکل (سه نت با فاصله)، و تکیه های پاکیزه، از تخصصهای وی در نوازندگی است. همینطور پاملخی ها و جفت مضرابهای غیر معمول و ابداعی اش، چنانکه چهارمضراب معروف اصفهان وی بدلیل برخورداری از تمام این ویژگیها، یکی از مشکل ترین و سنگین ترین چهارمضرابها برای سنتور محسوب می شود و یا قطعه «پژواک» که وی آن را در ریتم لنگ نوشته، در عین سختی از ملودی بسیار زیبایی نیز برخوردار است. قسمتی از چهارمضراب اصفهان را با سنتور فرامرز پایور و تمبک محمد اسماعیلی ببینید از دیگر ویژگیهای سنتورنوازی وی می توان به کم و زیاد کردن و یا خفه کردن مناسب و به موقع صدای سنتور اشاره کرد که تبحر وی درآن، زبانزد خاص و عام است. استاد پایور هیچگاه در اجرای یک قطعه، خود را دربند یک اکتاو نمی کند و همیشه تا حد امکان از تمام اکتاوها و قابلیتهای سنتور استفاده می کند. وی مهارت ویژه ای نیز در اجرای پاساژهای مشکل و جابجایی اکتاوها دارد. علاوه بر اینها، وی در قسمتهای آوازی قدرت بداهه نوازی بالایی نیز دارد و هیچ گاه بداهه نوازی هایش ملال آور و کسل کننده نیست و همینطور جواب آوازهایش، بسیار دقیق و حساب شده است که خود بسیار نیز روی این موضوع تاکید می کند. حسین تهرانی، فرامرز پایور و حسین دهلوی جدا از تمام این ویژگیها استیل و فرم زیبای دستان و بدن او در هنگام نوازندگی بسیار زیبا است. بدون تردید، پایور معرف بهترین استیل را در نوازندگی سنتور بوده است. صاف نشستن پشت سنتور، تحرک کم بدنش حتی در موقع اجرای قطعات سنگین همگان را شیفته خود می کند. سبک آهنگسازی پایور نیز سبک جدیدی است که باید آن را از 2 بعد بررسی کرد: اول قطعاتی که وی مخصوص سنتور نوشته است و دوم قطعات مخصوص ارکستر. به طور کل استاد پایور با ساخت اولین آهنگ خود (ترانه)، نشان داد که سبک جدید و متفاوتی نسبت به سبک قدما دارد. شیوه ای که شاید منشاء آن سبک علینقی وزیری باشد. ساخت قطعاتی چون گفتگو ، « پرنیان » و « رهگذر» علاوه بر نشان از آگاهی و تسلط کافی وی بر ردیف موسیقی، نشان دهنده آشنایی کامل او با سازهایی چون ویولن و تار و فلوت است و حتی سازهای دیگر، چون وی قطعات را برای همه سازها در ارکستر خود تنظیم می نمود. قطعاتی چون «فریبا» (قطعه ای با نگرش پیانویی برای سنتور) و «پوپک» نیز از زیباترین ساخته های استاد مخصوص سنتور است که در زمان خود قطعاتی جدید و نو بوده اند. قطعه «پراکنده» نیز قطعه ای جالب، زیبا و فنی است. به طوریکه استاد در آن به ده گام راست پنجگاه به زیبایی اشاره کرده است. حسین تهرانی و فرامرز پایور (حافظیه 1349) استاد پایور به تمبک بسیار بها می داد و در این راستا، در بین برنامه هایش به اجرای سئوال و جواب سنتور و تمبک می پرداخت. وی این کار را با حسین تهرانی آغاز کرد ولی در زمان محمد اسماعیلی آن را گسترش داد تا جایی که قطعات مستقلی چون: "پرنده"، "پرچین" و "پرستو" را در همین این زمینه ساخت. چهارمضرابهای وی نیز زیبایی و لطافت خاص خود را دارند و شاید بیشتر وی را با چهارمضرابهایش بشناسند. پایور بوسیله معلومات بالایی که از ردیف موسیقی داشت، برای دستگاهها، آوازها و حتی گوشه هایی که حالت ضربی داشتند، چهارمضرابهای بسیار زیبایی ساخت که علاوه بر دارا بودن ملودی زیبا، از تکنیک خاصی نیز برخوردار بودند که اجرای آن برای نوازنده بسیار مشکل است. پایور از اتودهای فراوان مضرابی در چهارمضرابهایش استفاده کرده است که به نوبه خود بسیار جالب است و باعث پرورش دست نوازنده می شود. استاد پایور پیش درآمد و رنگهای متعددی نیز (چه برای راست کوک و چه چپ کوک) ساخته است که از ریتمها و ملودیهای مختلف در آنها استفاده شده است. از بهترین آنها می توان به پیش درآمدهای:" اصفهان"، "شور"، « ابوعطا » ، "دشتی" و "همایون" و رنگهای" دشتی"،" بیات ترک"، "سه گاه" و" ابوعطا" نام برد که هر کدام به تنهایی از شاهکارهای موسیقی ایرانی بشمار می آیند. وی در عرصه تصنیف سازی هم بسیار فعال بوده است که علاوه بر تنظیمهای تصنیفهای قدیمی، به ساخت تصنیفهای زیبایی نیز دست زده است که با خوانندگان مختلف اجرا نمود. وی سالهای سال توانست با ارکستر مخصوص خود به اجرای برنامه بپردازد و هیچگاه خللی در آن بوجود نیامد به طوریکه نوازندگان آن همیشه ثابت ماندند (عکس گروههای امروزی!). و این امر فقط و فقط حاکی از نظم و ترتیب استاد پایور در کارهایش است. دو نوازی فرامرز پایور با محمد اسمائیلی در سه گاه حامد رائیجی مطلب مرتبط : خداوندگار سنتور (قسمت اول) خداوندگار سنتور (قسمت دوم) "گفتگو" اثری از پایور اردوان کامکار و سنتور نوازی معاصر دئو برای سنتور شبدیز برای دو سنتور

برگرفته شده از سایت هارمونی تالک